علل عدم رشد درختان میوه

یکی از معضلات و  مشکلات شایع باغداران در سال های اخیر کاهش رشد و یا عدم رشد درختان میوه است. درخت نیز مانند هر موجود زنده ای اگر شرایط زندگی درخت مهیا نباشد نمی تواند به خوبی رشد کند و یا تولید شاخ و برگ و میوه کند. فاکتور های بسیار زیادی در رشد یک درخت دخیل هستند که هر کدام از آنها می تواند تاثیرات بسیار بزرگی بر روی رشد درختان بگذارد. فراهم نبودن یک یا چند یک از این فاکتور ها ممکن است باعث سرکوب رشد و یا توقف آن در گیاهان مختلف از جمله درختان میوه شود.

درختی که دچار توقف رشد شده است ممکن است از بین نرفته و خشک نشود اما قطعاً کارایی مناسبی نیز نخواهد داشت. به طور مثال نهال های میوه ای که  دچار توقف رشد شده اند نمی توانند میوه مناسبی نیز تولید کنند.

عوامل ژنتیکی:

یکی از دلایل توقف رشد درختان میوه را می توان در ژنتیک آنها جستجو کرد، به عنوان مثال، بسیاری از باغداران به دیدن درختان گردو در اندازه های بزرگ عادت کرده اند، اما امروزه گونه های تجاری و جدید تولید شده از گردو دیگر به اندازه گونه های قدیمی گردو نیستند. و ارتفاع آنها در زمان بلوغ بسیار کمتر از گونه های قدیمی گردو است، بنابراین احتمالاً مشکلی برای درخت شما وجود ندارد، فقط به سن بلوغ و حداکثر ظرفیت رشد رسیده است و رشد درخت متوقف می شود، جای نگرانی نیست.

برای اینکه بدانید این توقف رشد ژنتیکی است می توانید به شناسنامه نهال خود مراجعه کنید، در شناسنامه و مشخصات نژاد، حداکثر رشد و ارتفاع درخت در زمان بلوغ ذکر شده است، با این اطلاعات می توانید مطمئن باشید که درخت شما به حداکثر رشد ژنتیکی خود رسیده است یا مشکل دیگری در آن دخیل است.

عمق خاک

یکی از عمده دلایل ای که باعث توقف رشد نهال ها و درختان می شود عمق کم خاک است .گیاهان وقتی رشد می کنند که ریشه آنها دارای حجم کافی و عمق مناسب در خاک باشند. چنانچه یک خاک کم عمق بوده و یا در اعماق خود دچار فشردگی و یا سخت شدگی باشد، ریشه نیز نمی تواند به لایه های جدید نفوذ کند و در نتیجه مانند گیاهی که در داخل یک گلدان بزرگ قرار داده شده است رشدش محدود می شود. توجه به نوع خاک برای احداث باغات از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است و یکی از این توجهات تهیه پروفیل خاک جهت بررسی عمق مفید خاک می باشد. چنانچه خاک در اعماق خود دارای لایه های سنگی و یا نفوذ ناپذیر باشد مشکل توقف رشد و یا حتی خشک شدن درختان در سالیان آتی امری دور از ذهن نیست. بنابراین پیشنهاد می کنیم که قبل از احداث باغ به خصوص در مورد درختانی که دارای ریشه های عمیق تری هستند حتماً از آزمایش پروفیل خاک غافل نشوید. چنانچه خاک شما به صورت سطحی و فشردگی است و اجازه رشد ریشه را نمی دهد می توانید از مخلوط کردن ماسه بادی شسته شده و کود دامی پوسیده و همچنین شخم عمیق استفاده کنید همچنین بهتر است چاله کاشت نهال شما به طور کامل سبک و با قابلیت رشد ریشه باشد.

شور و آهکی بودن خاک:

یکی دیگر از دلایل زیست محیطی توقف رشد درختان میوه اسیدیته بالا یا شوری زیاد خاک است، شوری یا قلیایی بودن خاک باعث می شود درخت در جذب آب و مواد مغذی با مشکل مواجه شود، در واقع سوء تغذیه یا تشنگی باعث توقف رشد درختان میوه می شود.

هنگام راه اندازی باغ به روش نوین، بسیاری از افراد بر انجام آزمایش آنالیز خاک قبل از کاشت درختان میوه در زمین تاکید می کنند، یکی از دلایل اصلی تاکید بر این موضوع تشخیص شوری یا قلیایی بودن بافت خاک است و بهترین راه برای تشخیص این وضعیت، آزمایش تجزیه خاک است.

برای کاهش اسیدیته خاک می توان از اسیدهای آلی و اسیدهای کشاورزی استفاده کرد تا علاوه بر کاهش اسیدیته، مواد مغذی خاک و مواد مغذی مورد نیاز درختان را نیز تامین کند، مانند استفاده از اسیدهای آلی، اسیدهای هیومیک، یا اسیدهای مجاز کشاورزی مانند انفوریک اسید، سولفوریک اسید و یا فسفریک اسید تأثیر بسزایی در کاهش اسیدیته ی خاک شور و قلیایی خواهند داشت.

یکی دیگر از منابع شوری خاک، شوری منبع آب است. ممکن است قبل از ساخت باغ خود آزمایش آنالیز خاک برای تعیین مناسب بودن بافت و اسیدیته خاک خود انجام داده باشید، اما پس از چند سال علائم شوری را در خاک می بینید که این نشان می دهد که منبع آب کشاورزی شما شور است. برای حل این مشکل باید به دنبال منبع آب شیرین یا واحد نمک زدایی آب کشاورزی باشید.یکی دیگر از دلایل شور شدن خاک پس از باغبانی، استفاده نادرست از کودهای شیمیایی است، در گودال هایی که نهال ها در آن کاشته شده اند، از مقادیر زیادی کود شیمیایی استفاده می شود و یا از برخی کودها بدون برنامه ریزی و غیرضروری برای سال های متمادی استفاده می شود. با گذشت زمان، دوزهای بالای اسیدیته و شوری خاک با هم مخلوط می‌شوند و به تدریج شاهد کاهش رشد یا توقف رشد درختان هستیم.

ضعف تغذیه ای درختان:

از جمله عوامل محیطی دیگری که از رشد درختان میوه جلوگیری کرده و آن را کند می‌کند، آسیب‌پذیری تغذیه‌ای آن‌ها است، عارضه‌ای که اغلب در باغ‌هایی که به‌طور سنتی مدیریت می‌شوند رخ می‌دهد، جایی که کودهای آلی و شیمیایی بدون هیچ مقررات خاصی استفاده می‌شوند. در این صورت، باغبان ممکن است کود را اضافه کند که باید به طور منظم استفاده شود، زیرا درخت به عناصر غذایی مورد نیاز خود نیاز ندارد و اصلاً از آن استفاده نمی کند.

مشخصه این عارضه وجود علائم برگی است، کمبود مواد مغذی معمولاً علائم شاخ و برگ خاصی دارد، یا از برگ های کهنه به برگ های جدید و یا از همان اولین برگ های جدید تا برگ های قدیمی، اما بسته به مواد غذایی خاص علائم همپوشانی عناصر یا سایر عوارض نادرست است.علائم کمبود فسفر، به عنوان مثال، شروع با لبه های سوخته در برگ های مسن تر، بسیار شبیه علائم شوری خاک است، بنابراین بهتر است با شناسایی کمبود عناصر غذایی و استفاده از یک برنامه کوددهی صحیح و اصولی از این امر با انجام آزمایش تجزیه خاک اطمینان حاصل شود. برای استفاده از مواد مغذی و کودهای مورد نیاز خود در زمان مناسب و به مقدار مناسب بر این آزمایش تکیه کنید.

توجه داشته باشید که زمان کوددهی برخی از کودها بسیار مهم است، اگر زمان کوددهی اشتباه باشد، اثر کوددهی خوب نخواهد بود و حتی ممکن است اثرات منفی داشته باشد. برای داشتن یک برنامه کوددهی صحیح و اصولی، نتایج آزمایش تجزیه خاک برگ توصیه می شود.

آفات و بیماری ها 

آفات و بیماری هایی که به ریشه و آوند ها حمله می کنند، نقش بسیار مهمی در توقف رشد درختان میوه ایفا می کند. لاروهای چوبخوار و ریشه خوار و همچنین پژمردگی های آوندی و پوسیدگی های ریشه از جمله مهمترین مواردی هستند که رشد درختان میوه را محدود می کنند. این موارد در آلودگی های شدید ممکن است باعث خشک شدن کامل درختان نیز بشود. کرم سفید ریشه، پژمردگی های فوزاریومی، کرم های پوست خوار، کرم خراط، پوسیدگی آرمیلاریایی و پوسیدگی سفید ریشه از جمله مهمترین آفات و بیماری هایی هستند که می توانند باعث توقف رشد گیاهان شود.

آبیاری نامناسب

کمبود یا بیشبود آبیاری و یا عدم رعایت برنامه مناسب برای آبیاری باعث می شود که ریشه درختان دچار آسیب شده  و در نتیجه رشد گیاه متوقف شود. کمبود آب باعث خشکی ریشه های معین و کاهش راندمان جذب ریشه گیاه می شود و درجه اندام‌های هوایی نمی توانند به صورت مستمر رشد کنند. بیش بود آبیاری نیز باعث می شود تا ضمن تنبل شدن ریشه ها و سطحی ماندن آنها احتمال پوسیدگی های ریشه نیز افزایش یابد چرا که در آبیاری های سنگین و بیش از حد به خصوص در خاک های رسی فضایی برای تنفس ریشه ها وجود نداشته و در ریشه ها دچار آسیب می شوند. ریشه هایی که به خاطر در دسترس بودن آب به شکل سطحی رشد می‌کنند نیز یکی از عوامل مهم در عدم رشد نهال ها هستند. استفاده از یک برنامه آبیاری مشخص و یا استفاده از سیستم های آبیاری هوشمند کمک می‌کند تا این مشکلات به حداقل ممکن خود برسد.

بافت سنگین خاک:

علاوه بر وجود یک لایه سخت در خاک که رشد ریشه را محدود می‌کند، بافت‌های سنگین خاک نیز می‌توانند رشد درخت را کند یا متوقف کنند و بافت‌های خاک سنگین یا رسی می‌توانند مشکلات متعددی ایجاد کنند.

اولین مشکل:

ذرات ریز خاک رس بسیار چسبناک هستند و پس از آبیاری به هم می چسبند و فضای تهویه اطراف ریشه ها را اشغال می کنند و در هنگام آبیاری ریشه ها به خوبی تهویه نمی شوند که باعث خفگی ریشه ها و توقف رشد درختان می شود.

دومین مشکل:

دومین مشکل خاک رسی که ایجاد می کند تخلخل و نفوذپذیری کم آن است. در خاک هایی با نفوذپذیری بسیار کم، آب نمی تواند به سرعت به فضای اطراف ریشه نفوذ کند، این امر باعث می شود آب در لایه های بالایی خاک ذخیره شود و در نهایت با تبخیر از بین می رود که یکی از نشانه های بارز خاک رس است.

با صحبت از این سوال، بار دیگر به اهمیت آنالیز خاک قبل از احداث باغ پی می برید، اگر قبل از احداث باغ، آزمایش آنالیز خاک انجام دهید، در مواجهه با این مشکل، قطعاً قبل از کاشت نهال اقداماتی را برای سبک سازی آن انجام خواهید داد. نفوذپذیری و تخلخل خاک را می توان با افزودن کودهای آلی افزایش داد تا بعداً با مشکل توقف رشد درختان مواجه نشوید.

بیماری طوقه و ریشه:

عوامل بیماری گر یا پاتوژن هایی که به طوقه و ریشه درختان میوه حمله می کنند نیز با ایجاد اختلال در جذب آب و مواد مغذی از رشد درخت جلوگیری می کنند و در زیر به بررسی برخی از مهم ترین عوامل بیماری زا می پردازیم.

بیماری گموز:

بیماری گموز که خود را به صورت پوسیدگی جزئی اولیه طوقه و ریشه نشان می دهد، چون پوسیدگی در این ناحیه ایجاد می شود، علائم کم بودن توده برگ، برگ زدایی و ریزش میوه، کاهش یا توقف را می توان شناسایی کرد. در صورت مشاهده رنگ پریده، رشد کمتر نسبت به سایر درختان، بهتر است ناحیه تاج و ریشه را بررسی کنید و در صورت مشاهده علائم پوسیدگی، بیماری را در اسرع وقت کنترل کنید.

بیماری نماتدی:

نماتدهای ریشه گرهی با طیف وسیعی از میزبان ها به ریشه بسیاری از درختان میوه حمله می کنند و با تغذیه و تکثیر در بافت ریشه مانع از عبور آب و مواد مغذی و رسیدن به تاج پوشش می شوند و به جرات می توان گفت که این یکی از دلایل اصلی توقف رشد درختان باغ با این بیماری مربوط می شود.برای تشخیص بیماری کاری جز فرستادن نمونه خاک به آزمایشگاه گیاهپزشکی وجود ندارد. یک کیلوگرم خاک مرطوب از سایه درخت و نزدیک ریشه مو برداشته و در شرایط خنک سریعاً به آزمایشگاه بفرستید توجه داشته باشید که خاک باید مرطوب باشد و در شرایط خنک به آزمایشگاه ارسال شود مانند یک بطری یخ یا فلاسک یخ تا باعث خطای نتیجه تشخیص نشود.

شرایط محیطی نامساعد

گرما و یا سرمای بیش از حد و یا رطوبت ناکافی ممکن است همه از عواملی باشند که باعث کاهش رشد گیاهان و یا متوقف شدن آنها شوند. گرچه شرایط محیطی را نمی‌توان کنترل کرد اما می توان بسته به نوع شرایط درختانی را کشت کرد که با شرایط خاص منطقه ما سازگار باشند به طور مثال کاشت مرکبات در یک منطقه خشک و کویری ایده چندان مناسبی نیست؛ همانطور که کاشت پسته در مناطق بسیار مرطوب پاسخ خوبی نمی دهد. بنابراین پیشنهاد می کنیم تا قبل از احداث باغ شرایط محیطی محل باغ را در نظر گرفته و گیاهان مناسب با آن شرایط انتخاب کنید.

 نتیجه گیری

فاکتورها و عوامل بسیار گوناگونی در رشد بهینه درختان موثر است. توقف رشد ممکن است در هر مرحله‌ای از رشد گیاه اتفاق بیفتد و محدود به نهال ها نیست بنابراین لازم است که باغ خود را به صورت دائمی رصد کرده و مشکلات آن را پیدا کنیم. توجه ویژه به عملیات باغداری شامل آبیاری مناسب استفاده از کودها و سموم شیمیایی و همچنین توجه به افزایش حاصلخیزی خاک از جمله مواردی هستند که باغداران بایستی مد نظر داشته باشند.